Halfeti: Sular Altında Kalan Tarihi İlçe

Şanlıurfa'nın batısında yer alan Halfeti, 609 kilometrekarelik yüzölçümü ve deniz seviyesinden ortalama 409 metre yüksekliğiyle dikkat çeken bir ilçedir. Tarihi MÖ 855 yılına, Asur kralı III. Şalmanezer dönemine kadar uzanır; o zamanlar 'Şitamrat' adıyla anılırdı. Hitit, Asur, Med, Pers, Makedon, Selevkos ve Part egemenliklerinin ardından Roma İmparatorluğu'nun Orshoene Eyaleti'nde önemli bir kale şehri olarak öne çıktı. Yunanlar 'Urima', Süryaniler ise 'Kal'a Rhomeyta' ve 'Hesna d'Romaye' adlarını kullandı. 2. yüzyılda Bizans yönetimine geçince 'Romaion Koyla' olarak anılmaya başlandı.

Rumkale'nin Tarihi ve Dönüşümü

Halfeti'nin tarihi, Rumkale olarak bilinen yerleşimle iç içe geçmiştir. Şanlıurfa ve çevresi Ömer döneminde İslam ordularınca fethedilse de Rumkale, Emevi, Abbasi, Selçuklu, Zengi ve Eyyubi hâkimiyetleri sırasında Müslüman devletlerin toprakları dışında kaldı. 1116'da Urfa Haçlı Kontluğu'nu kuran Baudouin, Rumkale'yi Ermeni Prensi Gog-Vasil'den aldı; 1150'de Urfa kontesi Beatrice ise kaleyi Ermeni Katolikosuna teslim etti. 1260'ta İlhanlı hükümdarı Hülagu'nun orduları tarafından ele geçirilen şehir, 1280'de Memluk kuşatmasına direndi ancak Hristiyan mahalleleri beş gün yağmalandı. 1292'de Memluk Sultanı Eşref'in fethiyle 'Kal'at-ül Müslimin' adını aldı. Yavuz Sultan Selim döneminde Osmanlı topraklarına katılan şehir, 'Urumgala' ve 'Rumkale' adlarıyla Halep Eyaleti'ne bağlandı. Osmanlı döneminde hudut şehri özelliğini yitirip stratejik önemini kaybeden yerleşim, nüfusunun 19. yüzyılda 5-10 haneye düşmesiyle harap oldu; halk Fırat'ın karşı sahiline taşınarak bugünkü Halfeti'yi kurdu. 1926'ya kadar Birecik'e bağlı bir nahiye olan Halfeti, 1954'te ilçe haline getirildi.

Sular Altındaki Saklı Cennet

Birecik Barajı'nın yapımıyla Halfeti'nin yüzde 80'i su altında kaldı ve halk, 15 kilometre uzaklıktaki yeni yerleşim merkezine taşındı. Taş mimarisiyle yapılmış evler ve camiler Fırat Nehri'nin sularına gömüldü. Bu durum, ilçeyi 'Saklı cennet' ve 'Kayıp kent' olarak anılmaya başlattı; doğal güzelliğiyle yerli ve yabancı turistlerin yoğun ilgisini çekti. Halfeti, Türkiye'den 21 şehrin ve dünyadan 287 şehrin katıldığı Uluslararası Koordinasyon Komitesi toplantısında 'Cittaslow' (Sakin Şehir) unvanını aldı. Eski Halfeti'nin sular altında kalmasıyla ilçe, Yeni Halfeti (Kara Otlak) ve Eski Halfeti olarak ikiye ayrıldı; zengin yer şekilleri birçok efsanenin doğmasına zemin hazırladı.

Efsaneler ve Kültürel Zenginlik

Halfeti'nin efsaneleri, bölgenin kültürel dokusunu derinleştirir. Ali Kayası Efsanesi'ne göre Hz. Ali bir süre Rumkale'de kalmış; şeytanın köpek kılığında yanına girmesi üzerine fırlattığı kaya, 'Ali Kayası' olarak anılır. Rumkale civarındaki Hıdırellez mağarası, zor durumdaki bir kadının dua edip taş kesilmesi efsanesine ev sahipliği yapar; sarkıtların emilmesi halinde sütü az gelen kadınların sütünün artacağına inanılır. Henislik mağarası ise kavuşamayan iki aşığın hikâyesini anlatır. Fırat Nehri'nin ikiye böldüğü Eski Halfeti'de anlatılan Dişi Ruh efsanesinde, yakasına iğne takılan ruhani bir kadının takan kişiye bolluk getireceğine inanılır. Ab-ı Hayat Suyu efsanesi, Fırat'ın kırk pınarlı bir yerden doğduğunu ve Köroğlu'nun atını yıkadığı suyun ab-ı hayat olduğunu söyler; bu şifalı suyun senede bir gün aktığına ve o gece suya girenlerin iyileşeceğine inanılır. Halfeti'nin simgesi haline gelen Karagül ise, ilk olarak Lomo Sait tarafından yetiştirilmiştir. Efsaneye göre, kırmızı güller yetiştiren Vartuhi ile Fırat adlı genç birbirine aşık olmuş; ayrılık baskısına dayanamayıp nehirde intihar etmelerinin ardından tüm kırmızı güller siyaha dönmüştür. Bu güller artık yalnızca Halfeti'de yetişir.

Ulaşım, Ekonomi ve Mutfak

Halfeti, Gaziantep-Şanlıurfa karayoluna (İpekyolu) 40 kilometrelik asfalt yolla bağlanır; ayrıca 35 kilometrelik sahil yoluyla Birecik'e ulaşılır. İlçe merkezinin Şanlıurfa'ya uzaklığı 112 kilometre, Gaziantep'e ise 105 kilometredir. Halkın ekonomik ve sosyal bağları Gaziantep'le güçlüdür; resmî işler için Şanlıurfa'ya gidilir. İlçede sanayi gelişmemiş olup ufak çaplı un değirmenleri ve briket imalathaneleri dışında tesis bulunmaz. Ekonomi tarım ve hayvancılığa dayanır; ekilebilir arazilerin yüzde 98'inde kuru, yüzde 2'sinde sulu tarım yapılır. Başlıca ürünler buğday, arpa, mercimek, Antep fıstığı, bağ ve zeytindir. Halfeti'nin mutfağı oldukça zengindir: içli köfte, ekşili köfte, patlak kavurması, mercimekli pilav, mukaşerli bulgur pilavı, semsek, dolma eziği, lölezli pilav, patlıcanaşı, kabak ekşilemesi, borani ve tiritli köfte yöresel yemekler arasındadır. Şabut balığı da mutfağın öne çıkan tatlarındandır. Tatlılarda ise sargılı burma, hapse, peynir helvası, cevizli sucuk, pestil, kırma ve küncülü helva sayılabilir. 2016'dan beri düzenlenen Meyve Yemekleri Festivali, yöre meyvelerini farklı yemeklerde sunarak bu kültürü gelecek nesillere aktarmaktadır.

Halfeti, hem sular altında kalan tarihi hem de efsaneleriyle Şanlıurfa'nın en özgün ilçelerinden biri olmaya devam ediyor. Sakin şehir unvanı ve doğal güzellikleriyle ziyaretçilerine unutulmaz bir deneyim sunuyor.

Kaynak: tr.wikipedia.org
Görsel: Bernard Gagnon, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0