Edessa Krallığı: Şanlıurfa'nın Antik Geçmişi ve Abgarlar Dönemi

Şanlıurfa, tarih boyunca pek çok medeniyete ev sahipliği yapmış, Anadolu ile Mezopotamya arasında köprü olmuş kadim bir şehirdir. İpek Yolu üzerindeki stratejik konumu ve yerleşime elverişli doğal koşulları sayesinde Pers, Helen, Roma, Bizans, Arap ve Türk egemenliklerine tanıklık etmiş; bu kültürlerin izlerini bugün hâlâ taşımaktadır. Şehrin en dikkat çekici dönemlerinden biri, MÖ 132'de Seleukosların yıkılmasının ardından kurulan Osrhoene Krallığı, yani Edessa Krallığı'dır. Bu krallık, Urfa'nın ilk bağımsız devleti olarak tarihe geçmiş ve özellikle Abgarlar hanedanıyla anılmıştır.

Edessa Adının Kökeni ve Şehrin Kuruluşu

Urfa'nın bilinen en eski adı Edessa'dır ve bu isim, Büyük İskender'in ölümünden sonra bölgeye hâkim olan Seleukoslar dönemine uzanır. Helenistik kültürün etkisiyle şehre verilen Edessa adı, Yunancada suyu bol anlamına gelir. Bu adlandırma, şehrin içinden geçen Karakoyun Deresi ve çevresindeki kaynaklar nedeniyle oldukça yerindedir. Ancak bölgenin yerli halkı olan Süryaniler, bu Yunanca ismi benimsememiş ve kendi dillerinde şehri Urhay (Orhay) olarak anmaya devam etmişlerdir. Urfa kelimesinin de büyük olasılıkla Süryanice Urhay'den türediği düşünülmektedir. Seleukoslar döneminde şehir, Makedonya'dan gelen göçmenlerin de etkisiyle Edessa adıyla ün kazanmış ve bu isim, Avrupa'da bugün bile kullanılmaktadır.

Osrhoene Krallığı ve Abgarlar Hanedanı

Seleukosların MÖ 132'de İranlıların baskısıyla yıkılmasının ardından bölgede Osrhoene adıyla bir şehir devleti kuruldu. İngiliz tarihçi Segal'a göre Osrhoene adı, Urfa'nın ilk adı olan Orhay'dan türemiş olabilir. Bu krallık, Urfa ve çevresini kapsayan bağımsız bir devlet olarak tarih sahnesine çıktı. Krallarının çoğu Abgar unvanını taşıdığı için bu dönem Abgarlar dönemi olarak da bilinir. Abgarlar, Urfa'nın en belirgin ve meşhur hanedanıdır. Krallık, her ne kadar bağımsız görünse de zamanla Roma'nın güdümüne girmiş; krallar Roma'nın onayıyla değiştirilmiştir. Bu durum, MS 244'te Urfa'nın tamamen Roma egemenliğine girmesine kadar sürmüştür.

Hristiyanlık Tarihinde Edessa'nın Önemi

Osrhoene Krallığı, Hristiyanlık tarihi açısından da büyük bir öneme sahiptir. Krallardan Abgar Ukkama'nın, Hristiyanlığı resmi din olarak kabul eden ilk kral olduğu bilinmektedir. Rivayete göre Abgar, Hz. İsa'yı şehrine davet etmiş; Hz. İsa ise yüzünü sildiği mendile çıkan mucizevi portresiyle birlikte bir mektup göndererek Urfa'yı kutsamıştır. Bu olay, şehrin Kutsanmış Şehir olarak anılmasına neden olmuş ve Urfa, Süryani kültürünün merkezi hâline gelmiştir. Erken Hristiyanlık döneminde önemli bir merkez olan Edessa, 7. yüzyılda Müslüman Araplar tarafından fethedildikten sonra bu özelliğini yavaş yavaş kaybetse de, Süryani ve Ermeni nüfus 20. yüzyılın başlarına kadar şehirde varlığını korumuştur.

Roma ve Bizans Egemenliğinde Edessa

MS 244'te Urfa, Roma İmparatorluğu'nun Osrhoene adlı bir eyaleti hâline geldi ve Roma'dan gönderilen valiler tarafından yönetilmeye başlandı. Osrhoene bölgesinin merkezi Urfa idi ve şehre bağlı on iki yerleşim bulunuyordu. Roma İmparatorluğu'nun 395'te ikiye ayrılmasından sonra Doğu Roma (Bizans) egemenliğine giren Urfa, Güneydoğu Roma'nın merkezi oldu. Şehir, Müslümanlar tarafından fethedilene kadar yaklaşık 400 yıl Bizans hâkimiyetinde kaldı. Bu süreçte Urfa, hem Roma'nın hem de Bizans'ın sınır şehri olarak stratejik önemini korudu.

Edessa'dan Şanlıurfa'ya Uzanan Yol

Urfa, tarih boyunca birçok isim ve unvan almıştır. Süryaniler Orhoy, Araplar Ruha, Osmanlılar ise Urfa demiştir. Büyük İskender'in şehri fethettikten sonra Makedonya'daki doğduğu kasabanın adı olan Edessa'yı vermesi, şehrin Helenistik dönemdeki kimliğini pekiştirmiştir. Kurtuluş Savaşı'nda gösterilen kahramanlıktan dolayı TBMM tarafından 1984 yılında şehre Şanlı unvanı verilmiş ve böylece Şanlıurfa adı resmîleşmiştir. Bugün Şanlıurfa denildiğinde akla gelen zengin tarih, işte bu kadim Edessa Krallığı'nın mirasıyla şekillenmiştir. Şehrin sokaklarında dolaşırken, Abgarların izlerini ve kutsal şehrin anlatılarını hissetmek mümkündür.

Kaynak: sanliurfa.bel.tr, sanliurfa.bel.tr, tr.wikipedia.org
Görsel: Brejnev, Wikimedia Commons, Public domain